"Nogay Türkçesi" ne demek? Nogay Türkçesi kelimesinin anlamı nedir?

Nogay Türkçesi (veya Nogayca), Nogay Türklerinin konuştuğu, Kıpçak grubuna ait bir Türk lehçesidir. Türk Dil Kurumu'na (TDK) göre "Nogay Türklerinin kullandığı konuşma ve yazı dili; Nogayca" olarak tanımlanır. Bu dil, başta Rusya (Dağıstan, Stavropol, Karaçay-Çerkesya, Astrahan), Romanya ve Türkiye olmak üzere çeşitli ülkelerde konuşulmaktadır.

Nogay Türkçesi (Nogayca) Nedir? – Tanım ve Temel Anlam

Nogay Türkçesi (kendilerince “Ногай тили” / Nogay tili), Altay dil ailesinin Türk dilleri grubunun Kıpçak (Kuzeybatı) koluna bağlı bir lehçedir. Nogay Türkleri tarafından konuşulan bu dil, tarihsel olarak Altın Orda Devleti'nin dağılmasından sonra ortaya çıkan Nogay Ordası'nın bakiyesi olan Nogayların dilidir. Nogay Türkçesi, Kıpçak grubu içinde Kıpçak-Nogay alt grubu içinde sınıflandırılır ve Kazakça, Karakalpakça, Kırgızca gibi dillere yakındır.

Nogay Türkçesi, yüzyıllar boyunca sözlü gelenekle aktarılmış, 20. yüzyılda (özellikle Sovyetler Birliği döneminde) Kiril alfabesine dayalı bir yazı dili haline gelmiştir. Günümüzde Rusya Federasyonu'na bağlı Dağıstan, Stavropol Krayı, Karaçay-Çerkesya, Astrahan ve Çeçenistan gibi bölgelerde resmî veya bölgesel statüye sahiptir. Ayrıca Romanya ve Türkiye'deki Nogay diasporasında da konuşulmaktadır.

Kelimenin Etimolojik ve Sözlük Anlamı (TDK)

Bir dilin adını anlamak için onun tarihsel ve etimolojik kökenlerine bakmak gerekir. “Nogay Türkçesi” bu açıdan oldukça açıklayıcıdır.

Türk Dil Kurumu’na Göre Tanım

TDK’nin güncel Türkçe sözlüğünde “Nogay Türkçesi” maddesi şu şekilde tanımlanır: “Nogay Türklerinin kullandığı konuşma ve yazı dili; Nogayca.” Bu tanım, dilin hem konuşma hem de yazı boyutunu kapsadığını ve “Nogayca” ile eş anlamlı olduğunu belirtir.

Etimolojik Yapı: “Nogay” + “Türkçe” + “-si”

Terim üç temel parçadan oluşur:

• “Nogay”: Altın Orda Devleti’nin dağılmasından sonra (15. yy) Karadeniz’in kuzeyinde kurulan Nogay Ordası’na adını veren Nogay Han’dan (13. yy sonu – 14. yy başı) gelir. Nogay Han, Cengiz Han’ın torunlarından olup Altın Orda’nın güçlü bir komutanı ve emiriydi. “Nogay” ismi Moğolca “noqai” (köpek) kelimesinden türemiştir (köpek, Cengiz Han soyunda kutsal sayılırdı).
• “Türkçe”: “Türk” isminden türetilmiş olup “Türklerin dili” anlamına gelir.
• “-si”: İyelik eki, tamlamayı oluşturur.

Nogay Türkçesinin Sınıflandırması ve Yakın Olduğu Diller

Nogay Türkçesi, Türk dilleri ailesi içinde şu şekilde sınıflandırılır:

• Altay Dil Ailesi (Tartışmalı da olsa genel kabul)
• Türk Dilleri
  • Kıpçak Grubu (Kuzeybatı)
    • Kıpçak-Nogay Alt Grubu
      • Nogay Türkçesi
      • Kazakça
      • Karakalpakça
      • Kırgızca (bazı sınıflandırmalarda Kıpçak-Kırgız alt grubunda)

Nogay Türkçesi, Kazakça ve Karakalpakça ile çok yüksek oranda (yaklaşık %80-90) karşılıklı anlaşılabilirliğe sahiptir. Kırgızca ile de benzerlikler bulunmakla birlikte, farklılıklar daha belirgindir. Ayrıca, Kıpçak grubunun diğer üyeleri olan Tatarca, Başkurtça ve Kumukça ile de önemli ortak özellikler taşır.

Nogay Türkçesinin Tarihsel Gelişimi ve Alfabesi

Nogay Türkçesinin yazılı tarihi, 20. yüzyıl öncesinde çok sınırlıdır. Nogaylar, yüzyıllar boyunca sözlü edebiyat (destanlar, türküler, masallar, atasözleri) ile kültürlerini aktarmışlardır. En bilinen destanları “Edige Destanı” (Nogay Ordası'nın kuruluş efsanesi) ve “Manas” (Kırgız destanı ile ortak) olarak sayılabilir.

Sovyetler Birliği döneminde, birçok Türk halkı gibi Nogaylar da önce Arap alfabesi (1920'ler), ardından Latin alfabesi (1928-1938) ve son olarak Kiril alfabesi (1938'den itibaren) kullanmaya başlamışlardır. Günümüzde Rusya'daki Nogaylar, 1938'de kabul edilen ve 32 harften oluşan Kiril alfabesini kullanmaktadır. Bu alfabe, Rus alfabesine ek olarak “Әә” (ä), “Ғғ” (ğ), “Ққ” (q), “Ңң” (ñ), “Өө” (ö), “Үү” (ü) gibi Nogay Türkçesine özgü sesleri temsil eden harfleri içerir.

Romanya ve Türkiye'deki Nogay diasporası ise genellikle Latin alfabesini (Türkiye Türkçesi alfabesine yakın bir varyant) kullanmaktadır.

Nogay Türkçesinin Fonetik ve Gramer Özellikleri

Nogay Türkçesi, diğer Kıpçak dilleriyle pek çok ortak özellik taşımakla birlikte, kendine has bazı özellikleri de vardır:

• Ünlü Uyumu (Vokal Harmoni): Diğer Türk dillerinde olduğu gibi Nogay Türkçesinde de kalınlık-incelik ve düzlük-yuvarlaklık uyumu vardır. Örneğin: “kel” (gel) – “kol” (kol).
• Şimdiki Zaman Eki -a/-e, -ıy/-iy: “Bar-a-man” (Gidiyorum), “kel-e-men” (Geliyorum).
• Gelecek Zaman Eki -ar/-er, -as/-es: “Bar-ar-man” (Gideceğim), “kel-er-men” (Geleceğim). (Kazakça ile benzer.)
• Soru Eki -ma/-me, -ba/-be: “Barama?” (Gidiyor muyum?), “keleme?” (Geliyor mu?).
• İlgi Hâli Eki -nıñ/-niñ, -dıñ/-diñ: “Bala-nıñ atası” (Çocuğun babası).
• Şahıs Zamirleri: Men (ben), sen (sen), ol (o), biz (biz), siz (siz), olar (onlar).

Nogay Türkçesi, Kazakça ve Karakalpakça'ya çok benzediği için, bu dilleri bilen bir kişi Nogaycayı büyük ölçüde anlayabilir. Ancak Nogaycanın kendine özgü ses olayları (örneğin baştaki “y-” sesinin “c-“ye dönüşmesi gibi) ve söz varlığı (Moğolca, Arapça, Farsça, Rusçadan alıntılar) onu ayırt edici kılar.

Bunları Biliyor muydunuz? Nogay Türkçesi Hakkında İlginç Bilgiler

• Nogaylar ve Kazaklar Arasındaki Dil Benzerliği: Nogaylar, tarihsel olarak Kazaklarla aynı Kıpçak-Nogay grubundan geldikleri için dilleri birbirine çok yakındır. Hatta bazı dilbilimciler Nogaycayı, Kazakçanın bir lehçesi olarak kabul eder. Ancak Nogaylar, etnik olarak ayrı bir halktır ve kendilerine özgü kültürel özelliklere sahiptir.
• “Nogay” İsminin Anlamı ve Moğol Bağlantısı: Nogay Han’ın adı Moğolca “noqai” (köpek) kelimesinden gelir. Cengiz Han soyunda “köpek” (Burte-Çino – gök rengi kurt) kutsal bir totem hayvanıydı. Bu nedenle “Nogay” adı bir onur unvanıydı.
• Nogay Destanı “Edige”: Edige Destanı, Nogay Ordası'nın kurucusu Edige’nin hayatını anlatır. Bu destan, Kırım Tatarları, Kazaklar ve Başkurtlar tarafından da ortak olarak bilinir ve anlatılır. Destanın Nogayca versiyonu, sözlü gelenekten derlenmiş ve 19. yüzyılda yazıya geçirilmiştir.
• Nogay Türkçesi ve Türkiye Türkçesi: Nogay Türkçesi, Türkiye Türkçesi ile aynı dil ailesine ait olmakla birlikte, yaklaşık 600 yıldır ayrı kaldığı için önemli farklılıklar gelişmiştir. Türkiye'deki Nogaylar (Türkiye'ye 19. yüzyılda göç edenler), genellikle iki dillidir (Türkiye Türkçesi ve Nogay Türkçesi), ancak genç nesiller arasında Nogayca kullanımı hızla azalmaktadır. Türkiye'deki Nogay dernekleri, dilin korunması için çalışmalar yapmaktadır.
• Nogay Alfabesinin Değişimi: Nogaylar, 20. yüzyılda üç farklı alfabe (Arap, Latin, Kiril) kullanmışlardır. Sovyetler Birliği'nin dağılmasından sonra, bazı Nogay aydınları Latin alfabesine geri dönüş için kampanya yürütmüşlerdir, ancak Kiril alfabesi hala resmî statüsünü korumaktadır.

Nogay Türkçesinin Günümüzdeki Durumu ve Geleceği

Nogay Türkçesi, UNESCO’nun “Tehlikedeki Dünya Dilleri Atlası”nda “hassas” (vulnerable) veya “kesin tehlike altında” (definitely endangered) olarak sınıflandırılmıştır. Özellikle Rusya dışındaki diasporada (Romanya, Türkiye, Suriye, Ürdün) dilin kullanımı hızla azalmaktadır. Rusya'da ise durum biraz daha iyimserdir:

• Rusya'da yaklaşık 100.000 Nogay (son nüfus sayımlarına göre) yaşamaktadır. Bunların yaklaşık %80-85'i Nogay Türkçesini aktif olarak konuşmaktadır.
• Dağıstan, Karaçay-Çerkesya ve Stavropol Krayı'ndaki bazı okullarda Nogay Türkçesi ders olarak okutulmaktadır.
• Nogayca yayın yapan radyo programları (örneğin Dağıstan'da “Ногай сес” / Nogay Sesi) ve gazeteler (örneğin “Ногай давысы” / Nogay Davısı) bulunmaktadır.
• Ancak şehirleşme, Rusçanın prestiji, medyanın Rusça ağırlıklı olması ve genç kuşağın ana dilini öğrenme motivasyonunun azalması, Nogay Türkçesinin geleceği için risk oluşturmaktadır.

Sonuç olarak, Nogay Türkçesi (Nogayca), köklü bir tarihe sahip, Kıpçak grubuna ait, Kazakça ve Karakalpakçaya yakın, ancak kendine özgü fonetik ve gramer özellikleri olan bir Türk lehçesidir. Nogayların kültürel kimliğinin en önemli unsurlarından biri olan bu dil, günümüzde hem Rusya'da hem de diasporada varlığını sürdürmeye çalışmakta, ancak tehdit altında olduğu için korunması gereken diller arasında sayılmaktadır. TDK’nın “Nogay Türklerinin kullandığı konuşma ve yazı dili” tanımı, bu gerçeği özetlemektedir.